( كه گفته شد ) بهتر از آن است كه گفته شده سلطان در اينجا به معناى مصدرى است يعنى سلطه شب و روز . مى دانيم كه فلك در زبان عربى عبارت است از هر آنچه كه به شكل دايره باشد و بر اين اساس خداوند سبحان از مدارها و مسيرهاى كواكب ، افلاكى را خلق مىكند كه غير خودش ، كسى نمى تواند آنها را بشمارد بعضى از آنها در بعضى ديگر داخل مى شوند و براى آنها صداهاى موزون است كه عقل هر شنونده اى را مدهوش مىكند و اين صداها بر اساس مجارى افلاك توليد مىشود ، و حكايت شده است كه فيثاغورث حكيم گفته است كه در تجرد روحانى و صعود از عالم ناسوت به عالم جبروت و ملكوت ، حالتى به وى دست داده كه اغنيه ستارگان را شنيده و به خاطر لذتى كه از آن درك كرده ، غش نموده است و اين امر از موضوعاتى است كه اهل فهم آن را استبعاد نمى كنند . اين حالت را براى يك حكيم در تجرد روحانى حكايت مى كنند ؛ در حالى كه تجرد ربّانى بسيار بالاتر و شيرين تر است و هرگز قابل مقايسه با آن نخواهد بود . مقصود از سلطان ليل و سلطان نهار ، همان قوه ليل و نهار است و مقصود از آن اين است كه خدايا ! كواكب و ستاره گان و ماه و خورشيد را با سلطه اى كه بر آنها دارى ، مسخر نموده اى و اين نظر بعضى از شارحان دعا است و بعيد نيست كه سلطان به معنى اسمى باشد نه مصدرى ؛ چرا كه خورشيد و ماه همچون دو سلطان ، امر شب و روز را به اذن پروردگارشان تدبير مى كنند و آنها دو نشانه بزرگ پروردگار هستند ؛ چرا كه همه چيز به بركت آنها شناخته مىشود و در هر شىء نيز تأثير مى گذارند . خداوند در چند جاى قرآن كريم آن دو را به عنوان « آيه » معرفى كرده و فرموده : « وَجَعَلْنَا اللَّيلَ وَالنَّهَارَ آيتَينِ فَمَحَوْنَا آيةَ اللَّيلِ وَجَعَلْنَا آيةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُواْ فَضْلًا مِّن رَّبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَىءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا » « 1 » و شب و روز را دو نشانه قرار داديم نشانه شب را تيره‌گون و نشانه روز را روشنىبخش گردانيديم تا [ در آن ] فضلى از پروردگارتان بجوييد و تا شماره سالها و حساب [ عمرها و رويدادها ] را بدانيد و هر چيزى را به روشنى باز نموديم . و در روايت آمده است كه مراد از آيه محو شده ، ماه است كه خداوند سبحان آن را محو نموده تا شب آشكار شود و مردم اوقات و عدد سال ها و حساب را بفهمند و البته خدا داناتر است .

--> ( 1 ) - اسرء ، 12 .